Hồ sơ xin việc công nhân, lao động phổ thông thường rất gọn: bản sao thẻ căn cước, sơ yếu lý lịch, giấy khám sức khoẻ, vài ảnh thẻ, bản sao bằng cấp cao nhất nếu có. Bạn không phải trả phí tuyển dụng, không phải đặt cọc, và không phải giao bản chính căn cước hay bằng cấp cho ai giữ.
Ba điều sau là quy định thẳng của Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14: người lao động không phải trả chi phí cho việc tuyển dụng (khoản 2 Điều 11); người sử dụng lao động không được giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ (khoản 1 Điều 17); không được yêu cầu người lao động bảo đảm bằng tiền hoặc tài sản khác (khoản 2 Điều 17). Nắm ba điều này, bạn chuẩn bị hồ sơ yên tâm hơn và nhận ra ngay lời mời có vấn đề.
Bộ hồ sơ gọn: tích từng ô
Số lượng ghi mức hay gặp ở các nhà máy; nơi nào ghi khác thì theo nơi đó.
| Ô | Giấy | Bản chính hay bản sao | Số lượng thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| [ ] | Thẻ căn cước | Bản photo hai mặt; bản chính mang theo người | 1 đến 2 bản | Không giao bản chính |
| [ ] | Sơ yếu lý lịch | Bản khai có ảnh | 1 bản | Có nơi đòi xác nhận, hỏi trước |
| [ ] | Giấy khám sức khoẻ | Bản chính | 1 bản | Nhiều nhà máy cho khám tập trung sau khi nhận |
| [ ] | Bằng tốt nghiệp cao nhất | Bản sao | 1 bản | Không có bằng vẫn có nhiều vị trí nhận |
| [ ] | Chứng chỉ nghề | Bản sao có chứng thực | 1 bản | Bắt buộc với nghề pháp luật yêu cầu có chứng chỉ |
| [ ] | Ảnh thẻ | Ảnh mới | 2 đến 4 tấm | Ghi tên mặt sau |
| [ ] | Đơn xin việc | Bản viết tay hoặc mẫu của nhà máy | 1 tờ | Nhiều nơi phát mẫu tại cổng |
Với công việc pháp luật yêu cầu người lao động đã được đào tạo hoặc có chứng chỉ kỹ năng nghề quốc gia, việc dùng người chưa có chứng chỉ là hành vi bị nghiêm cấm (khoản 5 Điều 8). Vị trí vận hành thiết bị, hàn, điện thường hỏi chứng chỉ kỹ hơn cả bằng cấp.
Nộp ở đâu: cổng nhà máy, văn phòng tuyển dụng hay qua người giới thiệu
Nhà máy được tuyển trực tiếp, hoặc qua tổ chức dịch vụ việc làm, doanh nghiệp cho thuê lại lao động (khoản 1 Điều 11). Vì vậy bạn có thể gặp ba kiểu nơi nhận: bàn tuyển ngay cổng nhà máy, văn phòng tuyển dụng trong khu công nghiệp, hoặc một trung tâm, một người giới thiệu.
Nộp tại cổng: mang theo bộ hồ sơ và bản chính thẻ căn cước để đối chiếu. Nhiều nơi phỏng vấn, kiểm tra tay nghề ngay trong buổi sáng. Hỏi rõ tên doanh nghiệp tuyển và vị trí, đừng chỉ nghe "vào làm xưởng".
Qua người giới thiệu: hỏi đúng tên doanh nghiệp sẽ ký hợp đồng với bạn. Doanh nghiệp cho thuê lại lao động ký với bạn rồi đưa bạn sang làm cho nơi khác là mô hình hợp pháp, nhưng bạn cần biết ai là người trả lương, ai đóng bảo hiểm. Dù qua kênh nào, khoản phí tuyển dụng không được chuyển sang bạn.
Tình huống: anh Lực từ quê lên khu công nghiệp, được một người đứng ở cổng mời "đóng năm trăm nghìn là vào làm ngay, giữ căn cước làm tin". Hai điều trong câu đó đều trái với Điều 11 và Điều 17 Bộ luật Lao động. Anh đi thẳng vào bàn tuyển của nhà máy, nộp hồ sơ, không mất đồng nào.
Những khoản không phải nộp và giấy không phải giao
Phí tuyển dụng. Khoản 2 Điều 11: người lao động không phải trả chi phí cho việc tuyển dụng lao động. Những tên gọi như "phí hồ sơ", "phí giới thiệu", "phí giữ chỗ" đều thuộc diện này nếu là điều kiện để được tuyển.
Bản chính thẻ căn cước, văn bằng, chứng chỉ. Khoản 1 Điều 17 cấm giữ. Nhà máy chỉ được xem để đối chiếu rồi trả. Nếu họ cần thông tin, bản photo hoặc việc kiểm tra trên dữ liệu dân cư là đủ.
Tiền đặt cọc hoặc tài sản bảo đảm. Khoản 2 Điều 17 cấm yêu cầu người lao động bảo đảm bằng tiền hoặc tài sản khác cho việc thực hiện hợp đồng. Đặt cọc đồng phục, đặt cọc thẻ ra vào, giữ xe máy "làm tin" là những dạng hay gặp.
Làm việc để trả nợ. Khoản 3 Điều 17 cấm buộc người lao động thực hiện hợp đồng để trả nợ cho người sử dụng lao động. Ứng trước tiền rồi bắt làm cho hết nợ mới được nghỉ là dấu hiệu cần dừng lại. Khoản ứng lương nếu có nên được ghi rõ bằng giấy, kèm cách trừ dần vào lương.
Sổ bảo hiểm xã hội để cầm cố. Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15 cấm cầm cố, mua bán, thế chấp, đặt cọc sổ bảo hiểm xã hội dưới mọi hình thức (khoản 9 Điều 9).
Làm thời vụ theo nhóm: một người ký thay cả nhóm
Mùa cao điểm, nhiều nhóm công nhân cùng quê vào làm thời vụ. Bộ luật Lao động cho phép một cách ký gọn, nếu đủ điều kiện:
- Công việc phải là công việc theo mùa vụ, công việc nhất định có thời hạn dưới 12 tháng (khoản 2 Điều 18).
- Mọi người trong nhóm đều từ đủ 18 tuổi trở lên.
- Cả nhóm uỷ quyền cho một người trong nhóm ký hợp đồng.
- Hợp đồng phải bằng văn bản, kèm danh sách ghi rõ họ tên, ngày tháng năm sinh, giới tính, nơi cư trú và chữ ký của từng người.
- Người được uỷ quyền không được uỷ quyền lại cho người khác ký (khoản 5 Điều 18).
- Hợp đồng ký như vậy có hiệu lực như ký với từng người; mỗi người nên chụp lại trang danh sách có chữ ký của mình.
Nhóm có người dưới 18 tuổi thì không dùng cách này cho người đó; người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi tự ký khi có văn bản đồng ý của người đại diện theo pháp luật (điểm b khoản 4 Điều 18).
Hợp đồng dưới 01 tháng có thể giao kết bằng lời nói (khoản 2 Điều 14), trừ ba trường hợp luật loại ra, trong đó có hợp đồng ký theo nhóm. Làm thời vụ vài tuần mà chỉ thoả thuận miệng, hãy tự ghi lại ngày bắt đầu, mức lương, nơi làm để có căn cứ khi cần.
Thử việc của công nhân: bao lâu, lương bao nhiêu
Thời gian thử việc phụ thuộc trình độ công việc, theo Điều 25 Bộ luật Lao động:
| Loại công việc | Thử việc tối đa | Lương thử việc | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ, công việc cần trình độ trung cấp | Không quá 30 ngày | Ít nhất 85% lương công việc (Điều 26) | Chỉ thử việc một lần cho một công việc |
| Công việc khác, như lao động phổ thông không yêu cầu trình độ | Không quá 06 ngày làm việc | Ít nhất 85% lương công việc | Ghi rõ trong hợp đồng thử việc |
| Hợp đồng dưới 01 tháng | Không áp dụng thử việc | Không áp dụng | Khoản 3 Điều 24 |
Ví dụ tính: lương công việc ghi trong hợp đồng là 6.000.000 đồng một tháng thì lương thử việc ít nhất 85% × 6.000.000 = 5.100.000 đồng. Thấy mức thử việc thấp hơn, hãy hỏi lại trước khi ký. Cũng hỏi luôn lương công việc là bao nhiêu, vì 85% chỉ có nghĩa khi con số gốc được ghi rõ trên giấy.
Hết thời gian thử việc, nhà máy phải thông báo kết quả; đạt thì tiếp tục hoặc ký hợp đồng lao động, không đạt thì chấm dứt. Trong lúc thử việc, mỗi bên được huỷ mà không cần báo trước, không phải bồi thường (Điều 27).
Giấy hay thiếu ở cổng tuyển và cách xử lý
Những chuyện hay xảy ra trong buổi nộp hồ sơ ở khu công nghiệp:
| Tình huống | Hậu quả | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Quên thẻ căn cước bản chính | Không đối chiếu được | Mở căn cước điện tử trên điện thoại nếu đã kích hoạt; căn cước điện tử có giá trị chứng minh về căn cước (khoản 1 Điều 33 Luật Căn cước) |
| Chưa có giấy khám sức khoẻ | Có nơi chưa nhận | Hỏi nhà máy có khám tập trung sau khi nhận không |
| Thông tin lý lịch khác thẻ căn cước | Bị yêu cầu khai lại | Chép lại theo thẻ |
| Không có bằng tốt nghiệp | Một số vị trí không nhận | Hỏi vị trí không yêu cầu bằng |
| Vị trí cần chứng chỉ nghề mà chưa có | Không được bố trí làm công việc đó | Hỏi vị trí khác hoặc học lấy chứng chỉ |
Mẹo cho ngày nộp: bỏ toàn bộ giấy vào túi nhựa có khoá kéo, kèm cây bút. Khu tuyển dụng ngoài trời, gặp mưa là bản photo nhoè hết.
Người đi làm xa nhà nên đăng ký tạm trú ở nơi ở trọ sau khi nhận việc. Nhiều nhà máy hỏi địa chỉ đang ở để xếp xe đưa đón hoặc liên lạc, và thông tin cư trú cập nhật đúng giúp bạn đỡ phiền khi làm các thủ tục khác sau này.
Tự kiểm trước khi đến cổng tuyển
Sáu dòng:
- [ ] Bản photo căn cước hai mặt, bản chính mang theo người.
- [ ] Lý lịch có ảnh, thông tin khớp thẻ căn cước.
- [ ] Ảnh thẻ dự phòng ghi tên mặt sau.
- [ ] Bản sao bằng cấp, chứng chỉ nghề nếu có.
- [ ] Biết tên doanh nghiệp sẽ ký hợp đồng với mình.
- [ ] Không mang tiền để "đóng phí tuyển", không định giao giấy tờ gốc cho ai.
- [ ] Đã lưu tên, số liên lạc của người tuyển và địa chỉ văn phòng nhà máy.
- [ ] Biết rõ ngày bắt đầu làm, ca làm và nơi trình diện ngày đầu.
Câu nên hỏi bàn tuyển: thử việc bao nhiêu ngày, lương thử việc bao nhiêu, khi nào ký hợp đồng, có đóng bảo hiểm xã hội không. Người sử dụng lao động và người lao động phải tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp theo khoản 1 Điều 168 Bộ luật Lao động.
Câu hỏi thường gặp
Xin việc công nhân có cần bằng tốt nghiệp không?
Nhiều vị trí lao động phổ thông không yêu cầu bằng. Một số vị trí yêu cầu tốt nghiệp trung học hoặc chứng chỉ nghề. Đọc thông báo tuyển của nhà máy hoặc hỏi bàn tuyển trước khi đi.
Công ty giữ căn cước của công nhân có đúng không?
Không đúng. Khoản 1 Điều 17 Bộ luật Lao động cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động. Bạn chỉ đưa để đối chiếu rồi nhận lại.
Có phải đóng phí khi vào làm công nhân không?
Không. Khoản 2 Điều 11 Bộ luật Lao động quy định người lao động không phải trả chi phí cho việc tuyển dụng lao động. Ai đòi tiền để được tuyển là đang làm sai quy định.
Thử việc công nhân tối đa bao nhiêu ngày?
Với công nhân kỹ thuật không quá 30 ngày; với công việc khác như lao động phổ thông không quá 06 ngày làm việc, theo Điều 25 Bộ luật Lao động. Lương thử việc ít nhất 85% mức lương công việc đó.
Làm thời vụ vài tuần có cần ký hợp đồng không?
Hợp đồng dưới 01 tháng có thể giao kết bằng lời nói theo khoản 2 Điều 14, trừ một số trường hợp như ký theo nhóm. Bạn nên tự ghi lại thoả thuận về lương, ngày bắt đầu, nơi làm để có căn cứ.
Nhà máy bắt đặt cọc tiền đồng phục có được không?
Khoản 2 Điều 17 Bộ luật Lao động cấm yêu cầu người lao động thực hiện biện pháp bảo đảm bằng tiền hoặc tài sản khác cho việc thực hiện hợp đồng. Hỏi lại nhà máy và đề nghị ghi rõ khoản đó trong giấy tờ trước khi đồng ý.